Şizoid Kişilik Serisi (3): Kabuğundan Dışarı Bakabilmek — Sessizliğin Ardındaki Güven ve Sahici Temas

Fildişi Kulenin Kapısı Aralanırken

Şizoid Kişilik Serisi'nin 1. Bölümünde aşırı duyarlılık zemininde kurulan o korunaklı kaleyi ve ses geçirmez cam fanusu; 2. Bölümünde ise terk edilme korkusu ile yutulma dehşeti arasında gidip gelen ilişkisel salıncağı inceledik.

Bir insana yaklaşmak istediğinde boğulacağını, uzaklaştığında ise yapayalnız donacağını hisseden şizoid bir insan, terapi odasına adım attığında ne yaşar? Yıllarca kimseyi yaklaştırmadığı o fildişi kuleye bir ötekinin bakışı değdiğinde içeride nasıl bir fırtına kopar?

Bu final yazısında; seanstaki uzun sessizliklerin derin anlamını, istilacı olmayan güvenli bağın sağaltıcı gücünü ve o kuleye takılan şeffaf pencereyi inceliyoruz.

Terapi Koltuğundaki Yabancı: Sessizlik Bir Direnç midir?

Şizoid yapılanmaya sahip bir insan terapi odasına çoğunlukla büyük bir hevesle gelmez. Eşinin 'Seninle hiçbir bağ kuramıyorum, yanımda yoksun' serzenişleriyle, derin bir varoluşsal anlamsızlık kriziyle ya da hayatın aşırı gürültüsünden tükendiği için gelir. Seans odasına girdiğinde göz teması sınırlıdır; koltuğunda adeta ağırlıksız bir gölge gibi oturur ve duygusal ifadelerden özenle kaçınır.

Geleneksel psikolojinin en büyük yanılgılarından biri, şizoid bir insanın seanstaki uzun ve derin sessizliklerini bir 'direnç', inatlaşma ya da soğukluk olarak yorumlamak olmuştur.

Oysa psikanalist Donald Winnicott'ın ifade ettiği gibi, şizoid kendilik için sessizlik bir saldırı değildir; bir ötekinin varlığında ilk kez tehdit altında olmadan tek başına kalabilme deneyimidir.

Çocukluğunda odasına habersizce dalınan, duyguları sürekli sorgulanan ya da tam tersine duygusal olarak yapayalnız bırakılan bir insan için; karşısındaki uzmanın kendisini konuşturmaya zorlamaması, odayı aceleci yorumlarla doldurmaması devrim niteliğinde bir ferahlıktır. İnsan, hayatında ilk kez bir ilişkinin içinde yutulmadan ve sınırları ihlal edilmeden var olabileceğini sezer.

İstiladan Kaçış ve Güvenli Alanın İnşası

Şizoid insan için en büyük tehlike, karşısındakinin aşırı sokulgan, zorlayıcı ve sabırsız bir yakınlık kurmaya çalışmasıdır. Çocukluğundaki boğucu bakımveren figürünü hatırlatan bu aceleci şefkat, kişide anında bir panik ve kaçma arzusu uyandırır: 'Beni ele geçirmeye çalışıyorlar, sınırlarımdan vazgeçmemi istiyorlar.'

Terapötik ilişkinin en sağaltıcı virajı tam burada dönülür: Terapist, kişinin kalesine zorla girmeye çalışmaz. Onun mesafesine, kendi sınırlarına ve zamana olan ihtiyacına derin bir saygı gösterir.

Kişi, karşısında kendisini değiştirmeye çalışmayan, zorla dışa dönük bir sosyaliteye itmeyen sakin bir kabul alanı bulduğunda; savunma duvarları ilk kez bir savaş olmadan kendiliğinden gevşemeye başlar.

İçsel Kaleden Dünyaya Açılan İlk Köprüler: Metaforlar ve Mizah

Şizoid bir insana doğrudan 'Şu an ne hissediyorsun, göğsündeki acıyı anlat' demek, onu çıplak bırakmak gibidir ve hemen geri çekilmesine sebep olur. Çünkü hissetmek, derisi olmayan biri için çok yakıcıdır.

Bunun yerine sanat, edebiyat, felsefe ve metaforlar üzerinden konuşmak en güvenli temas alanıdır. Kişi kendi içsel yangınını okuduğu bir kitabın kahramanı üzerinden ya da izlediği bir filmin sahnesiyle anlatırken; aslında kendi otantik duygusunu odaya taşır.

İyileşme sürecinin en berrak işaretleri son derece inceliklidir:

• Mizahın Doğuşu: Odada birlikte içtenlikle gülünen ilk an, istila korkusunun kırıldığının kanıtıdır. Mizah; şizoid ruhta yakınlık ile mesafeyi aynı anda koruyan en zarif köprüdür.

• Kırılgan Bir Anın Paylaşımı: Eskiden sadece soyut teorilerden bahseden bir insanın, 'Dün akşam sokaktaki bir kediye bakarken içim çok acıdı' gibi yalın ve kırılgan bir duygusunu seansa getirebilmesi, o taş duvarların ardından uzatılan ilk dost elidir.

• Hayal Dünyasının Onurlandırılması: Kişinin zengin fantezi dünyası bir gariplik ya da hastalık olarak değil; ruhunu dış dünyanın kabalığından koruyan yaratıcı bir kaynak olarak kabul görür.

Şizoid ile Diğer Tabloların Farkı (Kendini Tanımak)

Kendi içe çekilme ihtiyacını anlamaya çalışan bir insan için şu ayrımları görmek zihinsel bir rahatlama sağlar:

• Otizm ve Asperger Spektrumundan Farkı: Otizm spektrumunda sosyal ipuçlarını, ses tonundaki ince alayı ya da kinayeyi anlamakta nörolojik bir kısıtlılık vardır. Şizoid insan ise tam tersine, insanların gizli niyetlerini, ortamdaki gerginliği ve sahteliği adeta bir radar gibi fazlasıyla ve kusursuzca sezer. Onun sorunu anlamamak değil; anladığı şeylerin yarattığı aşırı uyarılmadan ve duygusal yükten korunmak için geri çekilmektir.

• Sosyal Kaygıdan (Çekingen Yapıdan) Farkı: Sosyal fobisi olan insan diğer insanlarla kaynaşmayı şiddetle ister; ancak 'Rezil olur muyum, beni yetersiz bulurlar mı?' korkusundan kaçınır. Şizoid insan ise başkalarının onayına ya da beğenisine temelde ihtiyaç duymaz; kaçtığı şey utanç değil, sınırlarının çiğnenmesidir.

• Şizofreniden Farkı: Şizoid yapıda düşünce bozukluğu ya da sanrılar yoktur; gerçeklik algısı tamamen sağlamdır. Fantezilerinin bir hayal olduğunu ve dış dünyadaki gerçekliği çok iyi bilir.

Cam Fanusun Kırılması Değil, Şeffaf Bir Pencereye Dönüşmesi

Yıllar süren derinlikli bir psikoterapi yolculuğunun sonunda ulaşılan hedef; şizoid insanın dışa dönük, herkesle kaynaşan ve sürekli kalabalıklarda yaşayan birine dönüşmesi değildir. Böyle bir beklenti, onun özgün mizacına ve doğasına haksızlık olur.

O fildişi kuleyi balyozla yıkmak kişiyi savunmasız bırakır. Gerçek iyileşme; o fanusun üzerine kişinin kendi iradesiyle açıp kapatabildiği güvenli, menteşeli ve şeffaf bir pencere takabilmesidir.

İnsan istediğinde o pencereyi aralayıp sevgiyi, yakınlığı ve teması tadabilmeli; dışarısı fazla geldiğinde ise suçluluk duymadan kendi sessiz sığınağına çekilip nefes alabilmelidir.

“Şizoid ruhun gerçek şifası; fildişi kulesini yerle bir etmekte ya da zorla kalabalıklara karışmakta değil; kalesine kendi iradesiyle açıp kapatabildiği şeffaf bir pencere takabilmesinde saklıdır. Yutulmadan sevebilmek ve terk edilmeden tek başına kalabilmek, insan olmanın en dingin olgunluğudur.”