Şizoid Kişilik Serisi (2): Ne Seninle Ne Sensiz — Boğulma Korkusu ile Yalnızlık Arasında Sıkışmak

1. Bölümün Devamı: Cam Fanustan İlişkiler Sahasına

Şizoid Kişilik Serisi'nin 1. Bölümünde, dünyaya koruyucu bir derisi olmadan gelmiş bir ruhun uyarılma bombardımanından kaçarak zihninde kurduğu sığınağa ve insanlarla arasına ördüğü 'ses geçirmez cam fanusa' tanıklık ettik. Günün sonunda kapıyı kilitleyip nihayet nefes alan o insan, dış dünyanın gürültüsünden kurtulduğunda bir süreliğine derin bir dinginlik yaşar. Ancak insan ruhu salt tecritle var olamaz; en sarp fildişi kulede bile bağ kurma arzusu dipte kıpırdamaya devam eder.

İşte bu noktada şizoid kendiliğin en trajik düğümü çözülmeyi bekler: Hem insan sıcaklığına muhtaç olmak hem de bir insana yaklaştığı anda nefessiz kalıp yutulma dehşeti yaşamak. Şimdi bu kırılgan ruhun ikili ilişkilerde kurduğu savunma labirentine giriyoruz.

Harry Guntrip'in 'İçeri-Dışarı' Salıncağı

İngiliz psikanalitik ekolünün en parlak temsilcilerinden Harry Guntrip, şizoid dinamikleri incelerken literatüre geçen şu unutulmaz tespiti yapmıştır: 'Şizoid insan iki felaket arasında sıkışıp kalmıştır: Yakınlaşırsa yutulup yok olma dehşeti; uzaklaşırsa yapayalnız kalıp donma tehlikesi.'

Bu varoluşsal çıkmaz, şizoid kişinin ikili ilişkilerini sürekli bir ileri-geri salınımına mahkum eder. Bir insana doğru çekilir, bağ kurmanın getirdiği içsel sıcaklığı özler; fakat temas kurulup duygusal sınırlar iç içe geçmeye başladığı an boğulma alarmı devreye girer ve şizoid kişi hızla geri çekilir. Geri çekildiğinde ise bu kez ıssızlık ve terk edilmişlik hissiyle baş başa kalır. Bu döngü, çağdaş psikoterapideki kaçıngan bağlanma ve duygusal duvarlar yapısının en felsefi ve köklü ifadesidir.

Klinik Bir Çift Dinamiği: Şizoid ile Histriyonik Çekimi

İlişkiler dünyasında şizoid bireylerin sıklıkla tam zıtları olan son derece dışa dönük, duygusal açıdan taşkın ve talepkar (histerik/histriyonik) partnerlere çekilmesi klasik bir klinik olgudur. Şizoid kişi, partnerinin bu canlı ve taşkın duygusallığında kendi donmuş iç dünyasını ısıtacak bir kıvılcım bulur. Partner ise şizoidin sakinliğinde, dinginliğinde ve fırtınasız limanında bir güven arar.

Ancak balayı evresi bittiğinde çatışma kaçınılmazdır: Partner 'Sen bana duygularını açmıyorsun, beni sevmiyorsun, taş kalplisin!' diye feryat ettikçe, şizoid kişi kendini tehdit altında hissedip daha da derin bir sessizliğe ve mağarasına çekilir. Şizoid geri çekildikçe partner daha da saldırır; partner saldırdıkça şizoid tamamen donar. Bu durum ilişkide 'Kovalayan ve Kaçan' kısır döngüsünü doğurur.

İstila Eden Anne ile Görünmez Baba Çaprazı

Şizoid kişilik örgütlenmesine sahip insanların çocukluk öyküleri incelendiğinde, sıklıkla birbirine zıt iki ebeveynlik tutumunun aynı evde hüküm sürdüğü görülür:

• Müdahaleci ve Sınır Tanımayan Bakımveren: Çocuğun mahremiyetine saygı göstermeyen, kapısını çalmadan odasına dalan, düşüncelerini ve duygularını onun yerine dikte eden, çocuğu bağımsız bir insan olarak değil kendi narsisistik uzantısı olarak boğan bir figür.
• Duygusal Olarak Uzak ve Sessiz Bakımveren: Çocuğu diğer ebeveynin bu boğucu istilasına karşı koruyamayan, güvenli bir sığınak sunmayan ve geri planda kalan ikinci figür.

Bu iki kutup arasında sıkışan çocuk, kendi ruhsal egemenliğini ve sınırlarını koruyabilmenin tek çaresini duygusal olarak 'ölü taklidi yapmakta' bulur. İstilacı ebeveyne karşı sessiz kalmak, duygusal tepki vermemek ve zihnen görünmez bir kaleye saklanmak hayatta kalmanın tek yoludur. Bu erken çocukluk iklimi, yetişkinlikte ilişkilerde iç içe geçme ve bağımlılık şeması tehdidine karşı aşırı bir teyakkuz hali yaratır.

Şizoid Birey ile Çekingen (Kaçıngan) Birey Arasındaki Fark

Klinik pratikte şizoid yapı, sosyal kaygı veya çekingen (avoidant) kişilik örgütlenmesiyle sıklıkla karıştırılır. Ancak bu iki yapının içsel motivasyonları birbirinden tamamen farklıdır:

• Çekingen Kişilik: İnsanlarla derin ve sıcak bağlar kurmayı şiddetle arzular. Sosyal ortamlara girmek için yanıp tutuşur; fakat 'Ya beni kusurlu bulurlarsa, ya rezil olursam?' korkusuyla geri çekilir. Temel meselesi utanç ve yetersizlik hissidir; başkalarının onayına derinden muhtaçtır.
• Şizoid Kişilik: Başkalarının onayına veya beğenisine temelde ihtiyaç duymaz. Utançtan değil; ilişkilerin aşırı talepkar olmasından, enerjisini tüketmesinden ve bağımsızlığını elinden alacağından çekindiği için mesafelidir. Kendi yalnızlığından samimi bir huzur ve doyum üretir.

Fairbairn'in Libidinal Kendilik ve İçsel Sabotajcı Çatışması

Ronald Fairbairn'in nesne ilişkileri kuramında şizoid zihnin en derin yarılması şöyle tarif edilir: İçeride sevgi ve şefkat isteyen, sıcacık bir bağ kurmayı arzulayan narin bir çocuk parçası (libidinal kendilik) yaşar. Fakat bu parçanın hemen yanı başında, geçmişte istila edilmiş olmanın öfkesiyle bilenmiş acımasız bir 'İçsel Sabotajcı' (anti-libidinal kendilik) nöbet tutar. Birey birine birazcık yaklaştığı veya kalbini açtığı an, bu İçsel Sabotajcı devreye girer: 'Aptallık etme! Yine teslim olacaksın, yine seni ezecekler, hemen kaç!' Bu iç savaş, şizoid bireyi kendi arzusuna yabancılaştırır ve derin bir ilişkisel felce sürükler.

Yalnızlığın Yası: Sevgiyi Zehir Sanmak

Şizoid insanın en dokunaklı trajedisi şudur: O, sevgisizlikten ölmekte olan ama kendisine uzatılan bir bardak suyun zehirli olduğuna inandığı için içemeyen bir çölde kalmış gibidir. Başkalarının kolayca kurduğu o sıcak dostlukları, aile bağlarını ve aşkları uzaktan derin bir gıptayla izler. Ancak bedelini ödemekten ölesiye korktuğu için, sessizce geri çekilip fantezilerinde o sevgiyi yaşamakla yetinir.

Duygusal İletişimde Şifreli Dil: Eylemler Sözlerden Daha Güvenlidir

Şizoid bir insan partnerine 'Seni seviyorum, sensiz yaşayamam' gibi büyük ve duygusal taahhüt içeren cümleler kurmakta son derece tutuktur. Bu tür sözler ona sahte, riskli ve bağımlılık yaratan bir teslimiyet gibi gelir. Bunun yerine sevgisini görünmez ve sessiz eylemlerle gösterir: Partnerinin arabasının kışlık lastiklerini değiştirmek, onun çok aradığı eski bir kitabın baskısını bulup sessizce masasına bırakmak veya hasta olduğunda çorba yapıp tek kelime etmeden çekilmek gibi pratik jestlerle bağ kurar. Eğer partner bu şifreli dili okuyamaz ve sürekli sözel romantizm talep ederse, şizoid kişi haksızlığa uğradığını ve emeğinin görülmediğini hissederek daha da derin bir sessizliğe bürünür.

Cinsellik ve Duygusal Bağın Ayrışması

Şizoid bireylerin aşk hayatındaki en belirgin dinamiklerden biri, fiziksel cinsellik ile duygusal yakınlığı birbirinden titizlikle yalıtmalarıdır. Bir partnere hem derin bir aşkla bağlanmak hem de onunla fiziksel bir bütünleşme yaşamak, sınırların tamamen teslim edilmesi anlamına geldiği için şizoid bilinçdışında dehşet vericidir. Bu durum, erken dönem bağlanma örüntülerinde yaşanan kırılmaların bir yansıması olarak, cinselliğin ya tamamen hayali ve pornografik alana kaymasına ya da sadece hiçbir duygusal bağ içermeyen mesafeli temaslarla sınırlanmasına neden olur.

2. Bölümün Çıkmazı: Terapi Koltuğundaki Sessizlik

“Hem sevgiye aç olmak hem de sevilmekten ölesiye korkmak; şizoid ruhun en derin varoluşsal trajedisidir. Bütün o geri çekilmeler ve mesafeler, sevgisizlikten değil; sevgiyi benliği yutan bir alev gibi algılamaktan kaynaklanır.”

İlişkilerde bir yandan boğulmaktan korkup diğer yandan yapayalnız donma tehlikesiyle sınanan şizoid insan, bu trajik sarkaçtan nasıl kurtulabilir? Bir ötekiyle yakınlaşmak her defasında benliğin sınırlarının erimesi ve istilayla sonuçlanmak zorunda mıdır?

Yazı dizimizin final bölümünde, terapi odasının kapısını aralıyor; seanstaki uzun sessizliklerin anlamını, istilacı olmayan güvenli alanı ve o fildişi kuleye takılan şeffaf pencereyi inceliyoruz: Şizoid Kişilik Serisi (3): Terapi Odasında Şizoid Kendilik — Sessizlik, Güven ve Temas.