İlişkilerde Neden Hep Benzer Döngüleri Yaşıyoruz? Tekrarlama Zorlantısı ve Şemalar

Hayatınızda geriye dönüp baktığınızda, farklı isimler ve farklı yüzlerle hep aynı hüsranı yaşadığınızı fark ettiğiniz oldu mu? 'Bu kez her şey bambaşka olacak' umuduyla başladığınız bir ilişkinin, birkaç ay sonra yine aynı soğuklukla, yine aynı ihmalle veya yine aynı terk edilme korkusuyla son bulması bir tesadüf müdür? İnsan kalbi, mantığının feryatlarına rağmen neden kendisini yaralayan o tanıdık kapılara doğru bir pervane gibi çekilir? Psikanalizin ve Şema Terapi'nin en derin konularından biri olan 'yineleme zorlantısı' ve 'şema kimyası', ilişkisel kader sandığımız bu döngülerin bilinçdışı şifrelerini çözer.

Klinik Görünüm: Tekrarlama Zorlantısı ve Kurtarıcı Rolü

İlişkilerde benzer kısır döngülere hapsolan bireyler, kendilerine değer veren ve güvenli bağ kuran partnerleri 'sıkıcı' bulurken; duygusal olarak soğuk, tutarsız ya da yaralı kişilere karşı yoğun bir çekim hissederler.

Bu durum psikanalizde tekrarlama zorlantısı, Şema Terapide ise şema kimyası olarak adlandırılır. Birey çocukluğundaki ihmalkar ebeveyn modelini partnerinde yeniden yaratarak bu kez o sevgiyi kazanmayı ve geçmişin yarasını tamir etmeyi bilinçdışı bir hedef haline getirir.

Her seferinde ‘Bu sefer farklı olacak, bu insan beni anlıyor’ diye başlıyorum. Ama birkaç ay geçmeden kendimi yine aynı senaryonun içinde buluyorum: Ben sürekli alttan alan, ilişkiyi kurtarmaya çalışan, onun ihmallerine bahaneler üreten tarafım; karşımdaki ise gitgide uzaklaşan ve sevgisini esirgeyen biri. Neden bana şefkatle yaklaşan güvenilir insanlar içimde en ufak bir heyecan uyandırmazken, bana acı çektireceği ilk günden belli olanların peşinden büyülenmiş gibi sürükleniyorum?

Bu döngü, Şema Terapi kuramında 'şema kimyası' (schema chemistry) ve psikanalizde Sigmund Freud'un tanımladığı 'yineleme zorlantısı' (repetition compulsion) mekanizmasının ders kitaplarına girecek berraklıkta bir örneğidir.

Freud ve Yineleme Zorlantısı: Neden Tanıdık Cehennemleri Seçeriz?

Sigmund Freud, insanların geçmişte kendilerine ağır acılar veren yaşantıları neden yetişkinlikte tekrar tekrar sahnelediklerini araştırırken, insan zihninin 'haz ilkesi' kadar güçlü bir başka dürtüyle çalıştığını fark etti: Tanıdık olanı arama arzusu. Bilinçdışı için 'tanıdık olan', acı verici de olsa güvenlidir; çünkü nasıl hayatta kalınacağı bilinmektedir. Yabancı bir mutluluk ise öngörülemezdir ve sinir sistemine tekinsiz gelir.

Freud'a göre kişi bu döngüyü aslında geçmişteki travmayı tersine çevirme ve bu kez muzaffer çıkma umuduyla yineler. Birey mesafeli partnerleri seçerek bilinçdışında aslında çocukluğundaki o soğuk ebeveyni bu kez sevmeye mecbur bırakabileceği yanılsamasına kapılır.

John Bowlby ve İçsel Çalışma Modelleri

Bağlanma Kuramı'nın öncüsü John Bowlby, yaşamın ilk yıllarında bakımverenlerimizle kurduğumuz temasların zihnimizde 'İçsel Çalışma Modelleri' (Internal Working Models) oluşturduğunu savunur. Eğer bir çocuk sevgiyi ancak kendisini feda ederek, uslu durarak veya bir ebeveyni teselli ederek kazanabilmişse; yetişkin aşk haritasına şu inanç kazınır: 'Sevgi acı çekmektir, sevgi emek verip kendini tüketmektir.'

Bu çalışma modeline sahip bir insan için, karşılıksız ve zahmetsiz sunulan sağlıklı bir sevgi sahte ve güvensiz algılanır. Birey bilinçli olarak huzur isterken, sinir sistemi kaosun ve reddedilmenin tanıdık elektriğine doğru sürüklenir.

Jeffrey Young ve Şema Kimyası: Tehlikeli Mıknatıs

Şema Terapi'nin kurucusu Jeffrey Young, iki insanın birbirine karşı duyduğu o karşı konulmaz, yoğun ve elektrikli çekimin genellikle aşk değil; çocukluk yaralarının birbirini tanıması olduğunu belirtir. Buna 'şema kimyası' denir. Çocukluğunda duygusal olarak ihmal edilmiş bir bireyde gelişen terk edilme korkusu ve bağlanma yarası, yetişkinlikte onu terk etme potansiyeli en yüksek kişilere karşı yoğun bir arzu duymasına neden olur.

İlişkilerde kendini tüketen döngülerin çocukluk kökenlerine bakıldığında; aşırı talepkar, alkol problemi olan ve kızını ancak üstün başarı gösterdiğinde fark eden bir baba figürü mevcuttu. O küçük kız çocuğu, babasının sevgisini kazanabilmek için evin tüm duygusal yükünü üstlenmiş, kendi çocukluğunu feda etmişti. Bu yaşantı onda derin bir Kendini Feda ve Boyun Eğicilik şeması inşa etmişti. Yetişkin olduğunda, sinir sistemi sevgiyi 'bir partneri kurtarmak için kendini tüketmek' olarak kodlamıştı.

Şemayla Başa Çıkmanın Üç Yolu: Teslim, Kaçınma ve Aşırı Telafi

Bireyler şemalarıyla üç farklı biçimde başa çıkmaya çalışır:

Şema Teslimi: Şemanın doğruluğunu kabul edip ona boyun eğmek. Kişinin sürekli kendisini duygusal olarak sömüren partnerleri seçip onların ihtiyaçları uğruna kendi sınırlarını silmesi.

• Şema Kaçınması: Şemanın acısını hissetmemek için yakın ilişkilerden tamamen kaçmak, yalnızlaşmak veya güvenli partnerlerden 'sıkıldım' diyerek uzaklaşmak.
• Şema Aşırı Telafisi: Şemanın tam zıttı davranarak partneri aşırı kontrol etmeye, baskılamaya veya kibirli davranmaya çalışmak.

Terapötik Dönüşüm: Şema Kimyasını ve Yineleme Zorlantısını Aşmak

Seansların ilerleyen sürecinde terapist, kişinin yeni başladığı ve benzer alarm zilleri çalan ilişkisini masaya yatırdığında bu mekanizma somutlaştı:

Terapötik çalışmada hissedilen o yakıcı 'aşk kıvılcımının' aslında erken çocukluktaki terk edilme kaygısının ve aşina olunan kaosun bir yankısı olduğu fark ettirilir.

Kaygı ile sevgi arasındaki bu hatalı eşleşme çözüldüğünde birey kendisini tüketen rolleri bırakarak güvenli bağlanmanın huzurunu seçebilir.

Bu farkındalık, kişinin hayatında ilk kez sahte romantik heyecan ile gerçek duygusal güven arasındaki hayati farkı kavramasını sağladı.

Görünmez İlişkisel Sözleşmeler ve Eyleme Dökme (Enactment)

Tekrarlayan ilişkisel döngüler yalnızca yanlış insanları seçmekle sınırlı kalmaz; bazen başlangıçta güvenilir olan partnerleri bile bu döngünün içine çeker. Psikanalitik literatürde 'eyleme dökme' (enactment) ve 'yansıtmalı özdeşim' olarak adlandırılan bu süreçte birey, farkında olmadan partnerini tam da korktuğu o reddedici ebeveyne dönüştürecek davranışlar sergiler.

birey partnerine sürekli 'Benden sıkıldın mı, beni ne zaman terk edeceksin?' diye sorarak veya onun alanını aşırı fedakarlıkla boğarak partnerini bunaltıyor; partner en sonunda geri çekildiğinde ise 'Bak gördün mü, haklıymışım, herkes gibi sen de beni bıraktın' diyerek kendi bilinçdışı kehanetini doğruluyordu. Bu görünmez sözleşme bozulmadığı sürece, hiçbir ilişki güvenli bir limana dönüşemez.

Döngüyü Kırmak: Sağlıklı Yetişkin Modunu İnşa Etmek

İlişkilerde tekrarlayan döngüleri sonlandırmak, kişinin kendi çocukluk haritasını tanımasıyla başlar. Birey iç dünyasındaki bu köklü kalıpları fark ettiğinde, ulaşılamaz partnerlerin yarattığı heyecanın aslında bir 'tehlike sinyali' olduğunu anlamaya başlar. Nitekim Donald Winnicott'ın bahsettiği erken dönem bağlanma ve nesne ilişkileri dinamikleri çözüldükçe, sakin ve güvenli ilişkiler kişiye sıkıcı değil, huzurlu gelmeye başlar.

Şema Terapide nihai amaç, kişinin içindeki o 'Kurtarıcı' maskesini indirmesine ve 'İncinmiş Çocuk' parçasının ihtiyaçlarını kendi 'Sağlıklı Yetişkin' moduyla karşılamasına rehberlik etmektir. Bir başkasını kurtarmaya çalışmaktan vazgeçtiğimizde, kendi hayatımızı kurtaracak güce nihayet kavuşuruz.

Kendi ilişkisel döngülerinizi tetikleyen erken dönem inançlarınızı keşfetmek için sitemizdeki Online Young Şema Testi uygulamasını deneyimleyebilirsiniz. İlişkisel köklerinizi anlamak için ayrıca erken dönem bağlanma stilleri ve sınır koyma zorluklarını ele aldığımız kendini feda ve boyun eğicilik şeması yazılarımızı inceleyebilirsiniz.

Kader sandığımız ilişkisel labirentler, aslında bilinçdışımızın geçmişi onarmak için kurduğu sahnelerdir. Bu sahneleri fark edip eski rollerimizi bıraktığımızda, sevgiyi acı çekerek hak etmek yerine, olduğumuz gibi sevilmenin hafifliğini deneyimleyebiliriz.