Depresif ve Manik Kişilik Serisi (2): Durmaktan Korkan Zihin — Sürekli Meşguliyet ve İçsel Boşluktan Kaçış

1. Bölümün Devamı: Kederin Kuyusundan Manik Hıza

Depresif ve Manik Kişilik Serisi'nin 1. Bölümünde, her aksilikte suçu kendi üzerine alan depresif örgütlenmenin ıstırabı, taşınması güç bir yüktür.

İnsan zihni bu acı veren içsel mahkemede sonsuza dek oturamaz. Bazı ruhlar bu ağırlık altında tamamen çökerken; bazıları kederden kaçabilmek için tam zıt kutba savrulur: Durmaksızın konuşmak, sürekli üretmek, asla yalnız kalmamak ve acıyı yüksek bir neşeyle boğmak. Şimdi madalyonun diğer yüzüne, manik savunmalara ve hipomanik hızın anatomisine bakıyoruz.

Madalyonun Diğer Yüzü: Kederden Kaçış Olarak Coşku

Psikanalitik kuramın en büyüleyici içgörülerinden biri, manik ve hipomanik kişilik örgütlenmesinin depresif örgütlenmeyle tıpatıp aynı çekirdek acıyı paylaşmasıdır. Nancy McWilliams'ın vurguladığı gibi, manik insan depresif insandan farklı bir temel çatışmaya sahip değildir; fark, bu çatışmayla başa çıkmak için kullandığı savunma mekanizmalarının yönündedir. Depresif insan kederin ağırlığı altında iki büklüm olurken, manik insan kederden ışık hızında kaçmayı seçer.

Manik örgütlenmenin temel yakıtı manik savunmalardır. Bu savunma kümesi üç sacayağı üzerine kuruludur: İnkâr, tüm güçlülük ve eyleme dökme. Kişi kendi içindeki çaresizliği, terkedilmişliği ve kırılganlığı hissetmeye bir an bile tahammül edemez. Çünkü durmak, yavaşlamak ya da sessizliğe gömülmek, derinde bekleyen o dipsiz yas kuyusuna düşmek anlamına gelir. Bu yüzden zihin sürekli bir coşku, telaş ve üretkenlik illüzyonu üreterek acıyı uyuşturur. Bu dinamik, günümüzde davranışsal bağımlılıklar ve duygusal kaçınma örüntüleriyle son derece yakından ilişkilidir.

Hipomanik Hız: 'Durursam Düşerim!'

Klinik tabloda manik durum ile hipomanik kişilik yapısını birbirinden ayırmak hayatidir. Manik psikoz gerçeklikten kopuşu ve sanrıları barındırırken; hipomanik kişilik örgütlenmesi iş dünyasında, sanatta ve akademide olağanüstü parlak başarılara imza atan, karizmatik ve hiperaktif insanları tanımlar. Bu insanlar az uyur, aynı anda beş projeyi birden yürütür, her masada bir espri patlatır ve çevrelerine bitmek bilmeyen bir enerji yayarlar.

Ancak yakından bakıldığında bu enerjinin neşeden değil, gizli bir dehşetten beslendiği görülür. Hipomanik kişinin bilinçdışı sloganı şudur: 'Durursam düşerim, durursam ölürüm!' Zihin sürekli hareket halinde olmak zorundadır; bir düşünceden diğerine, bir şehirden diğerine, bir sevgiliden diğerine koşar. Sessizlik ve dinginlik hipomanik için en büyük kabustur; çünkü sessizlikte içsel savcının ayak sesleri duyulmaya başlar.

Sözcüklerin Seli: Zihinsel Aşırı Uyarılma ve Basınçlı Konuşma

Hipomanik kişinin iletişim dili adeta durdurulamaz bir çağlayan gibidir. Düşünceler o kadar hızlı akıp birbirine eklemlenir ki, zihin bir fikri sindirmeden diğerine fırlar. Bu basınçlı konuşma biçimi rastlantısal bir heyecan göstergesi değildir; bilinçdışı bir baraj kapağıdır. Konuşmada en ufak bir sessizlik boşluğu oluşursa, o aralıktan derin bir hüzün veya yas duygusunun sızacağı korkulur. Bu yüzden kelimeler, adeta bir zırh gibi karşıdaki insanı ve bizzat konuşanın kendi kulaklarını sağır edercesine sıralanır.

Melanie Klein ve Manik Savunma Üçlüsü

Psikanalist Melanie Klein, manik savunmaları üç temel duygu üzerinden tanımlar: Kontrol, zafer ve küçümseme. Kişi bağımlı olduğu ve kaybetmekten korktuğu sevgi nesnesini zihninde değersizleştirir. 'Ona zaten ihtiyacım yoktu, ben kendi kendime yeterim, bensiz o bir hiç!' Düşüncesi, kayıp karşısında hissedilecek o ezici çaresizliği engeller. Nesne üzerinde mutlak bir kontrol ve zafer kurularak yas duygusu bertaraf edilir.

Klinik Görünüm: Kahkahalarla Maskelenen Yas ve Manik Kaçış

Hipomanik savunmaların klinik tablodaki en çarpıcı tezahürü, ağır kayıplar ve yas süreçleri karşısında takınılan aşırı neşeli, hiperaktif ve rasyonel tutumdur. Birey birinci dereceden bir yakınını kaybettikten hemen sonra cenaze organizasyonunu kusursuz bir operasyon gibi yönetip, ertesi gün hiç ara vermeden yeni projelere koşabilir.

Kayıptan ve kederden kaçan hipomanik bir zihnin içsel hızını dile getiren şu anonim ifade, bu savunmacı zırhı son derece berrak anlatır:

“Harika gidiyorum, günde üç saat uyku bana yetiyor, fazlası vakit kaybı zaten! Geçen hafta en yakınımı kaybettim; tabii hayat bu, herkes doğar ve ölür, arkaya bakıp ağlayacak zamanımız yok. Cenazeyi hemen organize ettim, ertesi sabah da erkenden yeni ihalenin sunumuna girdim. İnsanlar bana 'Nasıl bu kadar güçlüsün?' diyor; sırrım pozitif kalmak! Hüzünlenmek kime ne kazandırmış ki? Yeter ki durmayayım, çünkü durursam içime devasa bir fırtınanın dolacağını biliyorum.”

Bu manik hız, panik ve dağılma korkusunun savunmacı kalkanıdır. Zihin durmaya tahammül edemez; çünkü hareket kesildiği anda kayıp nesnenin acısı bilince hücum edecektir. Kahkahalar ve aşırı meşguliyet, hüznü bastıran bilinçdışı bir baraj kapağıdır.

Tüm Güçlülük İllüzyonu ve Kırılgan Bağlanma

Hipomanik kişinin ilişkileri son derece canlı ama bir o kadar da yüzeyseldir. İnsanları büyülemekte, etkilemekte ve kendine hayran bırakmakta ustadır. Ancak ilişkide samimiyet, kırılganlık ve bağımlılık riski belirdiği an alarm zilleri çalar. Çünkü ötekine gerçekten bağlanmak, onu kaybetme riskini göze almak demektir.

Erken çocukluğunda ebeveyn kaybı, ani terk edilmeler veya duygusal ihmal yaşamış olan hipomanik çocuk, bilinçdışında şu kararı almıştır: 'Bir daha asla kimseye beni terk edecek kadar muhtaç olmayacağım!' Bu inanç, yetişkinlikte kaçıngan bağlanma ve duygusal duvarlar örüntüsünü besler. Kişi terk edilme ihtimalini sezdiği an, karşı tarafı ilk terk eden olur ya da ilişkiyi umursamaz bir tavırla önemsizleştirir. Bu durum, kayba karşı geliştirilmiş proaktif bir manik manevradır.

Nörobiyolojik Maliyet: Tükenmişlik ve Ani Çöküş

Sürekli yüksek devirde çalışan motor gibi, hipomanik sinir sistemi de sonsuza dek bu hızda dönemez. Sempatik aktivasyon adrenal bezleri yıpratır. İnsan aniden yataktan çıkamayacak kadar tükendiği çöküş dönemleri yaşar. Yaşanan tablo, manik kalkanın delinmesi ve bastırılan depresif çekirdeğin fırlamasıdır.

Eyleme Dökme: Acıyı Düşünmek Yerine Yapmak

Hipomanik yapının en yaygın savunması eyleme dökmedir. Acı veren bir duygulanımı zihinde tutup düşünmek yerine, hemen eyleme dökülür: Ani alışveriş krizleri, riskli cinsel deneyimler, plansız seyahatler, sürekli iş değiştirme veya madde kullanımı. Bütün bu eylemler, psikanalitik açıdan ruhsal yaraları yatıştırma ve içsel boşluğu doldurma çabasıdır. Kişi eylem halindeyken acı çekmez; fakat eylemin tozu dumanı dağıldığında geride kalan boşluk eskisinden daha derinleşir.

2. Bölümün Çıkmazı: Terapi Odasındaki Yas ve İyileşme

Bir yanda suçluluğun ve kederin ağır yükü, diğer yanda bu yükten kaçmak için hızla dönen manik çarklar... İnsan ruhu bu iki kutup arasında savrulmaktan nasıl kurtulabilir? Gerçek yas tutulmadan, kayıplarla yüzleşilmeden hakiki bir iç huzur mümkün müdür?

Yazı dizimizin final bölümünde, terapi odasının kapısını aralıyor; terapi odasındaki sağaltıcı teması, yasın dönüştürücü gücünü ve merhametsiz iç mahkemenin nihayet feshini inceliyoruz: Depresif ve Manik Kişilik Serisi (3): Terapi Odasında İçsel Savcının Sessizliği — Kederden Kendine Şefkate.